Som Tam: Từ cây trồng xuyên đại dương đến biểu tượng văn hóa Thái Lan
Vị cay nồng xé lưỡi, sự hòa quyện hoàn hảo giữa các vị chua, mặn, ngọt trên từng sợi đu đủ giòn sần sật... Trên bản đồ ẩm thực quốc tế, dù bạn dạo bước ở New York, London hay Tokyo, cái tên "Som Tum" (hay Som Tam) đã khắc sâu vào tâm trí mọi người như một biểu tượng của "Ẩm thực Thái Lan". Nhưng tại sao một số quốc gia trong khu vực vẫn cố gắng bóp méo lịch sử để tranh chấp bản quyền món ăn này?
Trong những năm gần đây, chúng ta thường thấy làn sóng cố gắng tranh chấp ẩm thực và tung tin giả từ phía Campuchia, khi họ cho rằng các món như "Tam Mak Hoong" hay "Gỏi đu đủ" có nguồn gốc cổ xưa hàng nghìn năm từ văn minh Khmer, nhằm xây dựng lập luận truyền thông trong nước và quảng bá ra thế giới.
Tuy nhiên, nếu mở rộng các bằng chứng lịch sử, thực vật học và nguyên lý văn hóa ẩm thực quốc tế, bạn sẽ nhận ra một sự thật không thể chối cãi: Nguồn nguyên liệu đến từ Tân Thế Giới, nhưng sự sáng tạo và thành công vươn tầm thế giới chính là của Thái Lan!
Màn 1: Đại dương, cây trồng phương xa và hiện tượng xuyên lục địa
Nếu tuyên bố Som Tam là di sản cổ xưa hàng nghìn năm, sự thật về thực vật học chính là bức tường đầu tiên đập tan ảo tưởng đó.
Quay ngược thời gian về Thời đại Khám phá (Age of Discovery) vào thế kỷ 16–17, các tàu thương mại của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã mang những "nguyên liệu bí ẩn" từ châu Mỹ (Tân Thế Giới) băng qua đại dương thông qua hiện tượng gọi là Sự trao đổi Columbian (Columbian Exchange).
Trước thời điểm đó, vùng đất Đông Nam Á hoàn toàn chưa từng biết đến các loại cây như "ớt" (Chili Pepper) hay "đu đủ" (Papaya). Vị cay thời cổ đại vốn đến từ hạt tiêu, tiêu lốt hoặc gừng; còn vị chua thì xuất phát từ me hoặc quả madan.
Đu đủ:* Tổ chức Lương thực และ Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) và Viện Smithsonian đã ghi chép rõ ràng rằng đu đủ có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới châu Mỹ, trước khi được người phương Tây mang đến nhân giống ở Philippines và lan rộng vào lục địa châu Á.
Ớt:* Bách khoa toàn thư Britannica.gov / .edu và Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ (Library of Congress) chỉ ra rằng chi ớt Capsicum có nguồn gốc từ Nam Mỹ và Mexico, được các thương nhân phương Tây du nhập vào Ayutthaya và các thương cảng châu Á.
Đâu là bằng chứng rõ ràng: Vào thời kỳ xây dựng đền Angkor Wat (thế kỷ 9–12), không một ai ở vùng đất này từng nhìn thấy quả đu đủ hay trái ớt tươi nào. Do đó, việc tuyên bố Som Tam là di sản cổ xưa của người Khmer là một điều phi lý về mặt lịch sử!
Màn 2: Bài học từ châu Âu — Khi nguyên liệu nhập khẩu trở thành "Bản sắc quốc gia"
Hãy thử nhắm mắt và nghĩ về ẩm thực châu Âu... Món "Cà ri / Súp gia vị" của Anh hay "Bột ớt Paprika" trong ẩm thực Hungary, tất cả đều sử dụng các loại gia vị như hạt tiêu, đinh hương hay nhục đậu khấu nhập khẩu từ châu Á và Quần đảo Gia vị (Moluccas)! Châu Âu vốn không có sẵn các loại gia vị này trong tự nhiên, nhưng điều đó không ngăn cản họ biến tấu chúng thành bản sắc ẩm thực độc đáo của riêng mình.
Tương tự như vậy! Người Thái xưa chính là những "nhà đổi mới ẩm thực". Khi các nguyên liệu ngoại nhập như đu đủ và ớt cập bến Siam qua ngả Ayutthaya, trí tuệ dân gian Thái đã áp dụng phương pháp "Tam Som" (giã các loại quả chua) kết hợp với kỹ thuật băm nhỏ đu đủ xanh để tạo độ giòn, rồi nêm nếm đủ ba vị (chua, cay, ngọt/mặn) cùng với nước mắm, chanh và tôm khô.
Trong khi đó, quốc gia láng giềng như Campuchia tiếp nhận cách ăn đu đủ sau này và gọi là Bok L'hong, vốn là sự tiếp thu và biến tấu lại văn hóa ẩm thực chứ không phải là nơi khởi nguồn văn minh của món ăn này.
Màn 3: "Som Tum" trên trường quốc tế và kết luận sự thật
Nỗ lực tuyên truyền nhằm tranh chấp bản quyền Som Tam của một số quốc gia luôn phải khuất phục trước 3 sự thật sau:
1. Không ai sở hữu nguồn cây trồng nguyên liệu: Cả ớt và đu đủ đều thuộc về châu Mỹ, không quốc gia nào ở Đông Nam Á có thể độc quyền sở hữu các loại cây này.
2. Sự sáng tạo trong hương vị chính là bản sắc Thái: Việc kết hợp để tạo ra hương vị Som Tam Thái Lan đầy tầng nấc, cùng việc đưa món ăn này vào hệ thống ẩm thực đường phố và các nhà hàng đạt sao Michelin chính là sự sáng tạo và đổi mới tư duy của người Thái.
3. Sự công nhận quốc tế (Global Recognition): Các cẩm nang du lịch và tổ chức xếp hạng ẩm thực thế giới như TasteAtlas hay Cẩm nang Michelin Guide đều xếp "Som Tum" là một trong những món salad và ẩm thực đường phố tuyệt vời nhất thế giới thuộc danh mục Ẩm thực Thái Lan (Thai Cuisine).
Do đó, Som Tam không phải là câu chuyện giậm chân tại chỗ ở quá khứ để đòi quyền sở hữu, mà là một minh chứng mạnh mẽ cho Sức mạnh mềm (Soft Power) của Thái Lan — nơi nguyên liệu từ nửa bên kia trái đất được nhào nặn bằng trí tuệ ẩm thực để trở thành một món ăn huyền thoại được cả thế giới công nhận!