Khi "Ẩm thực Thái Lan" trở thành chiến trường tranh chấp văn hóa:

Trường hợp nghiên cứu về Khanom Krok, Pad Krapow, Khanom Chin, Pad Thai, Hor Mok, Tom Yum Goong và việc quy chụp vơ vét bánh ngọt Thái Lan trong những năm qua. Hiện tượng mà truyền thông Thái Lan quen gọi là "Claim-bodia" (Campuchia nhận vơ) đã trở thành chủ đề được thảo luận nhiều lần trên cộng đồng mạng Thái Lan. Đó là việc các cá nhân hoặc truyền thông từ Campuchia lên tiếng khẳng định rằng các món ăn, món bánh ngọt hoặc nét văn hóa quen thuộc vốn được coi là bản sắc của người Thái Lan thực chất lại có nguồn gốc từ Campuchia. Bài viết này tổng hợp các trường hợp thực tế, đi kèm dữ liệu ngôn ngữ học và lịch sử cần được đưa ra xem xét.

Trường hợp "Khanom Krok" vs "Nom Krouk"

Trường hợp trở thành tâm điểm báo chí lớn nhất xảy ra vào tháng 9 năm 2024, khi chương trình MasterChef phiên bản Campuchia giới thiệu một món bánh có hình dáng giống hệt bánh Khanom Krok của Thái Lan. Mặc dù người dẫn chương trình và thí sinh gọi đó là "Nom Krouk" - một món ăn truyền thống của người Campuchia từ xa xưa - sự việc đã gây ra làn sóng tranh cãi gay gắt trên mạng xã hội Thái Lan. Đáng chú ý, món Khanom Krok vừa được trang TasteAtlas xếp hạng là một trong những món bánh kếp/món tráng miệng tuyệt nhất thế giới vào đầu năm đó, khiến chủ đề này trở thành trào lưu lan truyền hai lần trong cùng một năm.

Khanom Krok

Knom Kruok

Điểm đáng chú ý mà cư dân mạng Thái Lan đưa ra phản bác liên quan đến gốc từ ngôn ngữ: Từ "Khanom" (ขนม) là từ mượn từ tiếng Mã Lai, còn từ "Krok" (ครก) thuộc ngữ hệ Tai-Kadai, chỉ dụng cụ cối/khuôn dùng để đổ bột, phản ánh trực tiếp phương pháp chế biến tạo nên tên gọi. Trong khi đó, cái tên "Nom Krouk" trong tiếng Khmer được nhiều bên nhận định là có khả năng mượn cả âm lẫn nghĩa từ tiếng Thái, thay vì xuất phát từ gốc từ Khmer cổ truyền.

Trường hợp "Pad Krapow"

Một món ăn khác cũng bị tuyên bố chủ quyền là Pad Krapow (thịt xào lá húng krapow) - món ăn hàng ngày quen thuộc của người Thái. Khi món ăn này bị phía Campuchia tuyên bố là "nguyên bản", điều đó không chỉ gây bất bình cho người Thái mà còn khiến cư dân mạng từ các quốc gia Đông Nam Á khác lên tiếng phản đối. Điểm mấu chốt là "Krapow" là tên của một loại thảo mộc (một loài húng quế) có tên gọi đặc thù trong tiếng Thái và là nguyên liệu chính định hình nên món ăn. Do đó, việc tuyên bố chủ quyền món ăn thường bị nghi vấn bằng cách yêu cầu đưa ra tên gọi và bằng chứng sử dụng trong ngôn ngữ cũng như văn hóa Khmer truyền thống.

Pad Krapow trứng ốp la

Trường hợp "Khanom Chin" vs "Nom Banh Chok"

Trường hợp cần nhìn nhận dưới góc độ đa chiều: Khanom Chin là trường hợp nên được thảo luận cẩn trọng hơn các trường hợp khác, bởi Campuchia thực sự có món ăn dân dã tên là "Nom Banh Chok" - món bún gạo lên men lâu đời và đóng vai trò quan trọng trong đời sống hàng ngày của người Campuchia. Đây không phải là tuyên bố thiếu căn cứ. Một số nhà nghiên cứu ẩm thực nhận định về mặt từ nguyên rằng đây có thể là từ ghép liên ngôn ngữ: "Khanom (Chin)" từ tiếng Thái, kết hợp với "Banh" (bánh/bột) trong tiếng Việt và "Chok" (nắm/bắt) trong tiếng Khmer. Điều này phản ánh rằng món bún sợi này có thể đã phát triển song song trong khu vực, thay vì thuộc về riêng một quốc gia nào. Do đó, trường hợp này phù hợp để làm ví dụ về "ẩm thực chung của khu vực" hơn là xếp vào nhóm "nhận vơ không bằng chứng".

Khanom Chin Nam Ya Pa

Trường hợp "Pad Thai"

Khi thời gian làm cho các tuyên bố chủ quyền trở nên bất hợp lý: Pad Thai cũng nằm trong danh sách các món ăn từng bị phía Campuchia tuyên bố sở hữu. Tuy nhiên, trường hợp này có điểm đặc biệt thú vị vì Pad Thai có bằng chứng lịch sử rõ ràng hơn nhiều món ăn Thái khác. Đây là món ăn được sáng tạo và quảng bá chính thức dưới thời chính phủ Nguyên soái Plaek Phibunsongkhram vào khoảng thập niên 1940, thông qua chính sách thúc đẩy hủ tiếu xào quốc gia nhằm giảm tiêu thụ gạo và xây dựng bản sắc Thái Lan hiện đại. Việc này có tài liệu lịch sử ghi chép lại rất rõ ràng. Vì vậy, việc khẳng định Pad Thai là món ăn "cổ truyền" của bất kỳ bên nào đều không phù hợp với thực tế lịch sử đã được văn bản hóa.

Pad Thai

Trường hợp "Hor Mok" vs "Amok Trey"

Món ăn Campuchia có hình thức giống Hor Mok của Thái Lan nhất là "Amok" hoặc "Amok Trey" (cá hấp nước cốt dừa). Trường hợp này có góc nhìn học thuật đáng chú ý từ nhà nghiên cứu lịch sử ẩm thực Thái Lan Ong Banchun, tác giả cuốn sách "Bên mâm cơm Đông Nam Á". Ông chỉ ra rằng Amok là một trong hai món ăn nổi bật của Campuchia chịu ảnh hưởng từ ẩm thực Thái Lan. Ông giải thích rằng trong thời kỳ Campuchia là chư hầu của Xiêm, hoàng gia Xiêm và Campuchia đã có sự trao đổi văn hóa trên nhiều phương diện như kiến trúc, ngôn ngữ, trang phục, nghệ thuật múa và ẩm thực - một sự giao thoa hai chiều. Đây là ví dụ điển hình cho việc sử dụng bằng chứng học thuật để giải thích mối quan hệ văn hóa một cách thuyết phục, thay vì phủ nhận hoàn toàn sự kết nối.

Hor Mok

Trường hợp "Tom Yum Goong"

Khi UNESCO vào cuộc: Tom Yum Goong là trường hợp có sự phát triển liên tục và có bằng chứng cấp quốc tế công nhận chính thức cho phía Thái Lan. Sau khi UNESCO chính thức ghi danh Tom Yum Goong vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại dưới tên quốc gia Thái Lan vào ngày 04 tháng 12 năm 2024, đến tháng 04 năm 2026, xuất hiện thông tin một bộ phận người Campuchia vận động đổi tên món ăn này sang tiếng Khmer như "Tôm chua" hoặc "Hải sản chua cay", đồng thời cho rằng món ăn xuất phát từ tổ tiên người Khmer. Trường hợp này phản ánh rằng việc ghi danh di sản trí tuệ với các tổ chức quốc tế là công cụ chứng cứ có trọng lượng nhất để chấm dứt các tranh chấp về nguồn gốc văn hóa, bởi nó đã trải qua quá trình thẩm định và công nhận chính thức.

Tom Yum Goong

Trường hợp vơ vét "Bánh ngọt Thái Lan"

Bên cạnh việc tuyên bố chủ quyền theo từng món, vào tháng 3 năm 2023 còn xuất hiện làn sóng thông tin quy chụp toàn bộ dòng bánh ngọt Thái Lan (không chỉ định loại cụ thể) là "Bánh Khmer". Thời điểm này diễn ra cùng lúc với trào lưu tuyên bố Muay Thai bắt nguồn từ "Kun Khmer", cho thấy hiện tượng này không chỉ giới hạn trong ngành ẩm thực mà là một mô hình xây dựng bản sắc văn hóa rộng lớn hơn.

Vấn đề quan trọng cần hiểu đúng là phía Thái Lan chưa bao giờ tuyên bố nhóm bánh này có "nguồn gốc" (origin) từ chính mình. Người Thái luôn cởi mở thừa nhận nguồn gốc của dòng bánh họ "Thong" (như Thong Yip, Thong Yod, Foi Thong, Khanom Mo Kaeng) bắt nguồn từ các món tráng miệng Bồ Đào Nha (như Doces de ovos) do Marie Guimar (Thao Thong Kip Ma) du nhập vào hoàng gia Ayutthaya vào thế kỷ 17. Điều này được giảng dạy rộng rãi trong chương trình giáo dục và phổ biến trong dân gian, hoàn toàn không phải là thông tin bị che giấu hay phủ nhận.

Bánh ngọt Thái Lan

Điều khiến nhóm bánh này trở thành "Bánh Thái" hoàn chỉnh không phải là sự tranh giành nguồn gốc ban đầu, mà là quá trình cải tiến công thức, hình thức và cách thưởng thức sao cho hòa quyện với văn hóa Thái Lan, tạo nên một thực thể mới khác biệt hoàn toàn so với nguyên mẫu. Đã có nhận định rất đáng suy ngẫm rằng: Nếu mang những món bánh Thong Yip, Thong Yod như người Thái ăn ngày nay cho người Bồ Đào Nha xem, họ cũng không thể nhận ra đó là món bánh của nước mình vì nó đã qua biến tấu thành văn hóa ẩm thực Thái trọn vẹn. Chính vì vậy, việc khẳng định toàn bộ "Bánh Thái" là "Bánh Khmer" lại càng thiếu cơ sở, bởi đó là việc đòi chủ quyền đối với những thứ mà ngay cả phía Thái Lan cũng chưa từng tuyên bố sở hữu độc quyền từ đầu, trong khi quá trình bản địa hóa tạo nên bản sắc riêng lại là thực tế diễn ra trực tiếp trên đất Thái.

Trường hợp dán nhãn "Khmer Food" lên hàng loạt món ăn Thái Lan cùng lúc

Một hình thức khác thường gặp là một số trang mạng hoặc kênh truyền thông gom nhiều ảnh món ăn Thái Lan cùng lúc như Pad Thai, Tom Yum Goong, Khanom Chin và Som Tum rồi gắn tiêu đề chung là "Khmer Food". Trong một số trường hợp, họ sử dụng trực tiếp tên tiếng Thái như "Pad Thai" nhưng lại thêm chú thích là món ăn Campuchia. Điều này khác với các trường hợp ít nhất còn có tên gọi riêng bằng tiếng Khmer (như Nom Krouk, Amok). Việc sử dụng trực tiếp tên gọi và hình ảnh của ẩm thực Thái Lan mà không qua bất kỳ quá trình "chuyển thể tên gọi" nào khiến việc kiểm chứng và làm rõ trở nên trực diện hơn.

Mô hình lặp lại trong nhiều trường hợp

Từ việc theo dõi các trào lưu này, có thể thấy một mô hình tương tự lặp đi lặp lại nhiều lần với các món như Cơm trộn mắm tôm (Khao Khluk Kapi), Cà ri xanh (Gaeng Keow Wan), Gà xào hạt điều, Rad Na, Pad See Ew, Hủ tiếu thuyền, Som Tum hay Larb - Nam Tok từng bị các nhà hàng Campuchia ở nước ngoài dán nhãn "Ẩm thực Campuchia" mà không có trích dẫn nguồn gốc rõ ràng. Các đặc điểm chung của những trường hợp này bao gồm:

---

Tài liệu tham khảo