Campuchia đưa trang phục Thái Lan vào hồ sơ trình UNESCO một cách trắng trợn
Bạn đã bao giờ thử xem lại những bức ảnh cưới cũ ở Campuchia khoảng 20–30 năm trước chưa?
Nếu đã từng xem, hình ảnh bạn bắt gặp sẽ là cô dâu và chú rể mặc trang phục Sampot (Sampot) hoặc áo Sbai ngắn truyền thống, vốn là nét đặc trưng lịch sử và trí tuệ dân gian lâu đời của Campuchia.
Sampot - trang phục truyền thống của Campuchia
Nhưng nếu bạn nhìn vào khung cảnh các đám cưới phổ biến tại Campuchia trong vài năm trở lại đây... bạn có thể sẽ phải dụi mắt thật kỹ. Bởi hình ảnh các cô dâu Campuchia trong những lễ cưới sang trọng lại khoác lên mình "Trang phục Thai Chakkri" hoặc "Trang phục Thai Si Walai" với khăn Sbai dài thêu chỉ vàng, kết hợp trang sức mang đậm phong cách Thái Lan đến mức nếu không nhìn thấy dòng chữ phía sau hay lá quốc kỳ Campuchia, người ta chắc chắn sẽ nghĩ đó là đám cưới của người Thái (Người Campuchia thường thích mang theo quốc kỳ và trưng bày ở khắp nơi một cách vô lý và thiếu tinh tế, có lẽ do thiếu hụt nền tảng lịch sử sâu sắc nên dẫn đến tâm lý tự ti về dân tộc, từ đó cố gắng thể hiện bằng mọi giá. Nhưng do giáo dục và ứng xử còn hạn chế, chúng ta mới thấy hiện tượng "cuồng cờ" mà không quốc gia nào khác làm như vậy).
Câu chuyện này không đơn thuần xuất phát từ sở thích thời trang nhất thời, mà ẩn sau đó là những vấn đề tranh chấp văn hóa khi một quốc gia thẳng tay chiếm đoạt văn hóa của quốc gia khác một cách không biết xấu hổ.
Hiện tượng "Cơn sốt Buppesanniwas" dẫn đến sự thay đổi thời trang
Quay trở lại khoảng năm 2018, làn sóng phim truyền hình Thái Lan Buppesanniwas (Ngược dòng thời gian để yêu anh - Love Destiny) đã tạo nên hiện tượng Soft Power lan rộng khắp khu vực ASEAN. Rất nhiều người dân Campuchia đã say mê bộ phim này và yêu thích việc mặc trang phục truyền thống Thái Lan giống các nhân vật trong phim. Họ mặc trang phục Thái Lan đến chụp ảnh tại các di tích cổ, mặc trong nhiều dịp khác nhau vì sự sang trọng và tôn dáng, chẳng hạn như trong các cuộc thi hoa hậu, rồi dần áp dụng vào lễ cưới thay cho trang phục Sampot truyền thống vốn được dùng trong các đám cưới từ trước đến nay.
Khi lịch sử bị bóp méo
Sau khi trang phục Thái Lan trở thành lựa chọn phổ biến trong các đám cưới, một số nhóm truyền thông và trào lưu trên mạng xã hội Campuchia bắt đầu tuyên truyền và định hướng dư luận trong nước bằng cách khẳng định rằng: “Phong cách trang phục cưới này là của Campuchia từ thời cổ đại, còn Thái Lan mới là bên đi bắt chước”.
Thế nhưng, tư liệu lịch sử quốc tế đã ghi chép rất rõ ràng rằng "Trang phục Thai Phra Ratcha Niyom" (Trang phục Thái Hoàng gia) được nghiên cứu, tổng hợp và thiết kế một cách bài bản bởi Hoàng thái hậu Sirikit của Thái Lan cùng các nhà thiết kế thời trang quốc tế vào những năm 1960. Các hình ảnh, tài liệu và hiện vật dệt may vẫn đang được trưng bày làm bằng chứng rõ ràng tại các bảo tàng quốc tế.
Thế nhưng người dân Campuchia lại ít khi tiếp cận với thông tin bên ngoài do sự kiểm soát truyền thông. Trước đây, khi du khách Việt Nam mặc trang phục Thái Lan chụp ảnh tại khu vực Angkor Wat, bảo vệ tại đó đã ngăn cản vì chính quyền cấm mặc trang phục nước ngoài (trang phục Thái) chụp ảnh tại di tích. Điều này chứng minh rằng chính quyền Campuchia từng thừa nhận và từ chối trang phục Thái Lan.
Tuy nhiên, trước sức hút quá lớn của trang phục Thái Lan đối với người dân, chính quyền Campuchia không thể ngăn cản nổi nên đã biến chuyển chiến thuật: biến trang phục Thái Lan thành "Trang phục Khmer cổ đại". Với hệ thống truyền thông trong tay, chính quyền dễ dàng thêu dệt câu chuyện để công chúng tin theo. Bên cạnh việc tuyên truyền về biên giới, chủng tộc và văn hóa, trang phục Thái Lan đã trở thành đối tượng tiếp theo bị thao túng, đến mức trang phục Sampot truyền thống gần như biến mất khỏi đời sống văn hóa Campuchia hiện đại.
Mưu đồ tráo đổi trong hồ sơ UNESCO
Một chiến thuật mà phía Campuchia thường áp dụng là cố gắng nộp hồ sơ xin công nhận UNESCO cho những di sản mà họ muốn sở hữu. Từ thời điểm thông tin chưa dễ dàng tra cứu như hiện nay, nhiều dữ liệu mập mờ đã giúp họ đăng ký thành công một số danh hiệu hoặc bị từ chối, và trang phục Thái Lan cũng đang bị áp dụng phương thức tương tự.
Tuy nhiên, việc tuyên bố thẳng thừng rằng trang phục Thái Lan là của Campuchia ở tầm mức UNESCO không hề đơn giản như cách cộng đồng mạng nước này tự do lưu ảnh từ internet rồi gắn cờ Campuchia lên để nhận làm của mình.
Chính quyền Campuchia hiểu rõ điều đó. Họ biết rằng "Trang phục Thái Lan" đã gắn liền với hình ảnh quốc tế thông qua Hoàng thái hậu Sirikit, người đã diện các trang phục này trong suốt nhiều thập kỷ tại các sự kiện đối ngoại. Dù Thái Lan chưa chính thức đăng ký trang phục truyền thống lên UNESCO, quốc tế vẫn công nhận đó là "Trang phục quốc gia của Thái Lan".
Vì vậy, nếu trực tiếp nộp hồ sơ xin công nhận trang phục Thái Lan là trang phục quốc gia Campuchia, hồ sơ chắc chắn sẽ bị bác bỏ. Chính quyền Campuchia đã lách luật bằng cách chuyển đổi tên gọi: biến trang phục Thái Lan thành "Trang phục cưới Khmer cổ đại". Họ tiến hành kế hoạch này một cách có hệ thống. Hãy nhớ rằng trước đây chính quyền từng cấm mặc trang phục Thái Lan tại Angkor Wat, nhưng sau đó lại khuyến cáo người dân không mặc tràn lan vì lý do logic: không ai lại mặc "trang phục cưới" cho mọi dịp chụp ảnh thường ngày, kể cả cho trẻ em vài tuổi.
Dù gặp mâu thuẫn trong lập luận, nhưng với mong muốn đưa trang phục Sbai Thái Lan vào danh sách UNESCO dưới bất kỳ danh nghĩa nào, Campuchia dự định sau đó sẽ tuyên truyền rằng họ đã được UNESCO công nhận "Trang phục quốc gia". Sự bóp méo này từng diễn ra với các di sản khác như Võ Bokator (vốn bị tuyên truyền là nguồn gốc của Muay Thai) hay Khôn Wat (kịch múa mặt nạ, dù trang phục và mặt nạ ban đầu khác biệt hoàn toàn nhưng sau đó đã được điều chỉnh theo phong cách Khôn Thái Lan).
Do đó, khi Campuchia chuẩn bị nộp hồ sơ đăng ký "Nghi lễ đám cưới truyền thống Khmer" (Khmer Traditional Wedding) làm Di sản văn hóa phi vật thể (ICH) lên tổ chức UNESCO, ban soạn thảo hồ sơ biết rõ rằng nếu đề xuất "Trang phục Thái cách tân" một cách trực tiếp sẽ không thể qua cửa. Họ đã sử dụng thủ thuật "tráo đổi" bằng cách lồng ghép vào chủ đề rộng lớn là Nghi lễ đám cưới, sau đó đính kèm hình ảnh và video cô dâu mặc trang phục Thái cách tân vào hồ sơ trình UNESCO.
Mục tiêu của thủ thuật này là nếu UNESCO phê duyệt tổng thể nghi lễ đám cưới, máy phối truyền thông sẽ lập tức đưa tin định hướng dư luận trong và ngoài nước rằng: “UNESCO đã công nhận trang phục cưới (vốn là trang phục Thái) là di sản của Campuchia!”. Đây là hành vi lợi dụng kẽ hở tài liệu để chiếm đoạt văn hóa của quốc gia láng giềng một cách tinh vi.
Kết luận: Sự thật cần được quốc tế cùng kiểm chứng
Trang phục Sampot và văn hóa truyền thống của Campuchia vốn có sức hút và giá trị riêng biệt mà không cần phải chiếm đoạt của bất kỳ ai. Việc cố tình bóp méo lịch sử và lén lút đưa hình ảnh trang phục Thái Lan vào hồ sơ quốc tế sẽ chỉ làm tổn hại đến uy tín văn hóa của chính mình.
Câu chuyện này là lời cảnh báo quan trọng để Ủy ban UNESCO cũng như các tổ chức nghiên cứu quốc tế tiến hành thẩm định hồ sơ một cách chặt chẽ và cẩn trọng, không để di sản văn hóa bị biến thành công cụ cho các thông tin sai lệch và chiến dịch tuyên truyền bất chính.
Liên kết liên quan:
(Kho tư liệu và triển lãm ảnh lịch sử quốc tế, trưng bày trang phục, tài liệu lưu trữ và nguồn gốc ra đời của 8 kiểu trang phục Thái Lan vào thập niên 1960)