ส้มตำ จากพืชข้ามโลกสู่สัญลักษณ์ไทย

รสสัมผัสเผ็ดร้อนที่ซ่านลึก รสเปรี้ยวเค็มหวานที่ตัดกันอย่างลงตัวบนเส้นมะละกอกรอบกริ๊บ... บนเวทีอาหารระดับสากล ไม่ว่าคุณจะไปเดินในนิวยอร์ก ลอนดอน หรือโตเกียว คำว่า "Som Tum" ถูกประทับตราในใจคนทั้งโลกอย่างชัดเจนว่าคือ "อาหารไทย" แต่ทำไมบางประเทศในภูมิภาคนี้ถึงยังพยายามบิดเบือนประวัติศาสตร์เพื่อเคลมสิทธิ์กันอยู่?

ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา เรามักเห็นกระแสความพยายามเคลมอาหารและสร้าง Fake News จากฝั่งกัมพูชา ที่พยายามอ้างว่าเมนูอย่าง "ตำหมากฮุ่ง" หรือ "ตำมะละกอ" มีต้นกำเนิดโบราณย้อนไปนับพันปีจากอารยธรรมขอม เพื่อสร้างวาทกรรมปลูกฝังคนในประเทศตนเองและโฆษณาชวนเชื่อต่อสังคมโลก

ทว่าหากกางหลักฐานทางประวัติศาสตร์ พฤกษศาสตร์ และหลักการวัฒนธรรมอาหารสากลออกดู คุณจะพบความจริงที่บิดเบือนไม่ได้ว่า วัตถุดิบมาจากโลกใหม่ แต่นวัตกรรมและความสำเร็จระดับโลกคือของไทย!

ฉากที่ 1: มหาสมุทร พืชต่างแดน และปรากฏการณ์ข้ามโลก

หากจะอ้างว่าส้มตำเป็นมรดกโบราณพันปี ข้อเท็จจริงทางพฤกษศาสตร์คือปราการด่านแรกที่พังทลายมายาคตินั้นลง

ย้อนกลับไปในยุคแห่งการสำรวจ (Age of Discovery) ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 16–17 เรือสินค้าของชาวสเปนและโปรตุเกสได้นำพา "วัตถุดิบปริศนา" ข้ามมาจากทวีปอเมริกา (New World) ผ่านปรากฏการณ์ที่เรียกว่า Columbian Exchange

ก่อนหน้านั้น แผ่นดินเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ไม่เคยรู้จักพืชที่เรียกว่า "พริก" (Chili Pepper) หรือ "มะละกอ" (Papaya) เลยแม้แต่น้อย ความเผ็ดในสมัยโบราณมาจากพริกไทย ดีปลาดุก หรือขิง ส่วนความเปรี้ยวมาจากมะขาม หรือมะดัน

มะละกอ:* องค์การอาหารและการเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) และ สถาบัน Smithsonian บันทึกไว้ชัดเจนว่า มะละกอมีถิ่นกำเนิดในเขตร้อนของทวีปอเมริกา ก่อนถูกชาติตะวันตกนำไปขยายพันธุ์ในฟิลิปปินส์และกระจายเข้าสู่แผ่นดินใหญ่เอเชีย

พริก:* สารานุกรม Britannica.gov / .edu และ หอสมุดรัฐสภาสหรัฐฯ (Library of Congress) ระบุว่าพริกสกุล Capsicum มีถิ่นกำเนิดในอเมริกาใต้และเม็กซิโก โดยพ่อค้าชาติตะวันตกเป็นผู้นำเข้ามาในอยุธยาและเมืองท่าเอเชีย

นี่คือหลักฐานชี้ชัด: ในยุคที่สร้างปราสาทหินนครวัด (คริสต์ศตวรรษที่ 9–12) ไม่มีใครในแถบนี้เคยเห็นมะละกอหรือพริกสดเลยแม้แต่คนเดียว การเคลมว่าส้มตำเป็นมรดกโบราณขอมจึงเป็นเรื่องตลกทางประวัติศาสตร์!

ฉากที่ 2: บทเรียนจากยุโรป — เมื่อวัตถุดิบนำเข้า กลายเป็น "อัตลักษณ์ประจำชาติ"

ลองหลับตานึกถึงอาหารยุโรป... "แกงกะหรี่/ซุปเครื่องเทศ" ของอังกฤษ หรือ "พริกปาปริกา" ในอาหารฮังการี ทั้งหมดนี้ใช้เครื่องเทศอย่าง พริกไทย กานพลู หรือลูกจันทน์เทศ ที่นำเข้าจากเอเชียและหมู่เกาะเครื่องเทศ (Moluccas) ทั้งสิ้น! ยุโรปไม่มีเครื่องเทศเหล่านี้ในธรรมชาติตนเอง แต่นั่นไม่ได้ห้ามไม่ให้พวกเขาแปรรูปจนกลายเป็นเอกลักษณ์อาหารประจำชาติตนเอง

เช่นเดียวกัน! คนไทยในสมัยโบราณคือ "นวัตกรทางอาหาร" เมื่อวัตถุดิบต่างแดนอย่างมะละกอและพริกเดินทางมาถึงสยามผ่านกรุงศรีอยุธยา ภูมิปัญญาไทยได้นำเอาวิถีการทำ "ตำส้ม" (การตำผลไม้รสเปรี้ยว) มาประยุกต์เข้ากับเทคนิคการสับเส้นมะละกอดิบเพื่อสร้างรสสัมผัสกรอบ และปรุงรสชาติสามรส (เปรี้ยว เผ็ด หวาน/เค็ม) ผสมผสานน้ำปลา มะนาว และกุ้งแห้ง

ขณะที่เพื่อนบ้านอย่างกัมพูชารับเอาวิถีการกินมะละกอไปทีหลัง และเรียกว่า Bok L'hong (บกละฮง) ซึ่งเป็นการรับอิทธิพลการปรุงอาหารไปดัดแปลง ไม่ใช่อารยธรรมต้นกำเนิดแต่อย่างใด

ฉากที่ 3: "Som Tum" บนเวทีโลก และบทสรุปแห่งความจริง

ความพยายามของบางประเทศในการโฆษณาชวนเชื่อ (Propaganda) เพื่อแย่งชิงสิทธิ์ในส้มตำ ต้องพ่ายแพ้ต่อความจริง 3 ข้อนี้เสมอ:

1. ไม่มีใครเป็นเจ้าของพืชวัตถุดิบ: ทั้งพริกและมะละกอเป็นของทวีปอเมริกา ไม่มีชาติใดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ผูกขาดความเป็นเจ้าของพืชเหล่านี้ได้

2. นวัตกรรมการปรุงรสคือเอกลักษณ์ไทย: การผสมผสานจนเกิดเป็นรสชาติส้มตำไทยที่มีมิติ และการผลักดันเข้าสู่ระบบสตรีทฟู้ดและร้านอาหารระดับมิชลิน คือนวัตกรรมทางความคิดและการสร้างสรรค์ของคนไทย

3. การยอมรับระดับสากล (Global Recognition): คู่มือนักท่องเที่ยวและสถาบันจัดอันดับอาหารระดับโลกอย่าง TasteAtlas หรือคู่มือ Michelin Guide ต่างจัดให้ "Som Tum" เป็นหนึ่งในสลัดและสตรีทฟู้ดที่ดีที่สุดในโลกภายใต้หมวดหมู่ อาหารไทย (Thai Cuisine)

ส้มตำจึงไม่ใช่เรื่องของการหยุดนิ่งในอดีตเพื่อเคลมสิทธิ์ แต่มันคือตัวอย่างอันทรงพลังของ Soft Power ไทย ที่นำวัตถุดิบจากคนละซีกโลก มาเจรจาด้วยภูมิปัญญาการปรุงรส จนกลายเป็นเมนูระดับตำนานที่คนทั่วโลกยอมรับอย่างแท้จริง!