เมื่อ "อาหารไทย" กลายเป็นสมรภูมิเคลมวัฒนธรรม:

กรณีศึกษาขนมครก ผัดกะเพรา ขนมจีน ผัดไทย ห่อหมก ต้มยำกุ้ง และการเคลมขนมไทยเหมารวมในช่วงหลายปีที่ผ่านมา ปรากฏการณ์ที่สื่อไทยเรียกกันติดปากว่า "เคลมโบเดีย" (Claim-bodia) กลายเป็นประเด็นที่ถูกพูดถึงซ้ำแล้วซ้ำเล่าในโลกออนไลน์ไทย นั่นคือการที่บุคคลหรือสื่อจากกัมพูชาออกมากล่าวอ้างว่าอาหาร ขนมหวาน หรือวัฒนธรรมที่คนไทยคุ้นเคยและถือเป็นอัตลักษณ์ของตนนั้น แท้จริงแล้วมีต้นกำเนิดจากกัมพูชา บทความนี้จะรวบรวมกรณีที่เกิดขึ้นจริง พร้อมข้อมูลเชิงภาษาศาสตร์และประวัติศาสตร์ที่ควรนำมาพิจารณาประกอบ

กรณี "ขนมครก" vs "Nom Krouk"

กรณีที่เป็นข่าวใหญ่ที่สุดเกิดขึ้นในเดือนกันยายน 2567 เมื่อรายการ MasterChef เวอร์ชันกัมพูชานำเสนอขนมหน้าตาเหมือนขนมครกไทยทุกประการ โดยพิธีกรและผู้เข้าแข่งขันระบุว่าเป็น "Nom Krouk" ขนมที่ชาวกัมพูชากินกันมาตั้งแต่โบราณ ทำให้เกิดกระแสวิพากษ์วิจารณ์อย่างกว้างขวางในโซเชียลมีเดียไทย โดยเฉพาะหลังจากที่ขนมครกเพิ่งได้รับการจัดอันดับจาก TasteAtlas ให้เป็นหนึ่งในแพนเค้ก/ของหวานที่ดีที่สุดในโลกเมื่อต้นปีเดียวกัน ซึ่งดันให้ประเด็นนี้กลายเป็นไวรัลซ้ำถึงสองรอบในปีเดียว

ขนมครก

Knom Kruok

ประเด็นที่ชาวเน็ตไทยหยิบยกขึ้นโต้แย้งอย่างน่าสนใจคือเรื่องรากศัพท์: คำว่า "ขนม" เป็นคำยืมจากภาษามลายู ส่วนคำว่า "ครก" เป็นคำในตระกูลภาษาไท ซึ่งหมายถึงภาชนะที่ใช้หยอดแป้ง สะท้อนวิธีการปรุงที่เป็นที่มาของชื่อเรียกโดยตรง ขณะที่ชื่อ "Nom Krouk" ในภาษาเขมรนั้น หลายฝ่ายตั้งข้อสังเกตว่าอาจเป็นการยืมทั้งเสียงและความหมายมาจากภาษาไทยอีกทอดหนึ่ง มากกว่าจะมีที่มาจากรากศัพท์เขมรดั้งเดิม

กรณี "ผัดกะเพรา"

อีกหนึ่งเมนูที่ถูกเคลมคือผัดกะเพรา เมนูข้าวราดที่คนไทยกินกันแทบทุกวัน ซึ่งเมื่อถูกกล่าวอ้างว่าเป็น "ต้นตำรับ" จากฝั่งกัมพูชา ก็สร้างความไม่พอใจไม่เฉพาะคนไทย แต่ยังลามไปถึงชาวอาเซียนชาติอื่นที่ออกมาแสดงความคิดเห็นคัดค้านด้วยเช่นกัน ประเด็นสำคัญคือ "กะเพรา" เป็นชื่อพืชสมุนไพร (โหระพาชนิดหนึ่ง) ที่มีชื่อเรียกเฉพาะในภาษาไทยและใช้เป็นวัตถุดิบหลักที่นิยามเมนูนี้ การอ้างสิทธิ์ในเมนูจึงมักถูกตั้งคำถามกลับด้วยการถามหาชื่อเรียกและหลักฐานการใช้ในภาษาและวัฒนธรรมเขมรดั้งเดิม

ผัดกะเพราไข่ดาว

กรณี "ขนมจีน" vs "Nom Banh Chok"

กรณีที่ต้องมองอย่างมีเฉดสีขนมจีนเป็นกรณีที่ควรพูดถึงอย่างระมัดระวังกว่ากรณีอื่น เพราะกัมพูชามีอาหารพื้นบ้านชื่อ "นมบันจ็อก" (Nom Banh Chok) ซึ่งเป็นเส้นแป้งหมักที่มีมาช้านานและเป็นอาหารสำคัญในวิถีชีวิตประจำวันของชาวกัมพูชาจริง ไม่ใช่การเคลมที่ไร้หลักฐานเสียทีเดียว นักวิชาการด้านอาหารบางส่วนตั้งข้อสังเกตเรื่องรากศัพท์ว่าอาจเป็นคำผสมข้ามภาษา คือ "ขนม (จีน)" จากภาษาไทย ผสมกับ "บัน" (แป้ง) ในภาษาเวียดนาม และ "จ็อก" (จับ) ในภาษาเขมร ซึ่งสะท้อนว่าอาหารเส้นชนิดนี้อาจมีวิวัฒนาการร่วมกันมาในภูมิภาค มากกว่าจะเป็นของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งแต่เพียงผู้เดียว กรณีนี้จึงเหมาะจะใช้เป็นตัวอย่างของ "อาหารร่วมภูมิภาค" มากกว่าจะยกมาเป็นกรณี "เคลมไม่มีหลักฐาน" เช่นเดียวกับกรณีอื่น

ขนมจีนน้ำยาป่า

กรณี "ผัดไทย"

เมื่อวันเวลาทำให้การเคลมยิ่งไม่สมเหตุสมผลผัดไทยถูกจัดอยู่ในรายชื่อเมนูที่เคยถูกกล่าวอ้างจากฝั่งกัมพูชาเช่นกัน แต่กรณีนี้มีจุดที่น่าสนใจเป็นพิเศษ เพราะผัดไทยมีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ชัดเจนกว่าอาหารไทยหลายชนิด กล่าวคือเป็นเมนูที่ถูกคิดค้นและเผยแพร่อย่างเป็นทางการในยุครัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม ช่วงราวทศวรรษ 2480 ผ่านนโยบายส่งเสริมก๋วยเตี๋ยวผัดประจำชาติ เพื่อลดการบริโภคข้าวและสร้างอัตลักษณ์ความเป็นไทยสมัยใหม่ ซึ่งมีบันทึกทางประวัติศาสตร์รองรับค่อนข้างชัดเจน การอ้างว่าผัดไทยเป็นอาหาร "โบราณ" ของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งจึงยิ่งไม่สอดคล้องกับข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ที่มีการบันทึกไว้เป็นลายลักษณ์อักษร

ผัดไทย

กรณี "ห่อหมก" vs "อาม็อกเตร็ย" (Amok)

อาหารกัมพูชาที่หน้าตาคล้ายห่อหมกไทยที่สุดคือ "อาม็อก" หรือ "อาม็อกเตร็ย" ซึ่งเป็นปลานึ่งในน้ำแกงกะทิ กรณีนี้มีมุมมองทางวิชาการที่น่าสนใจจากนักวิชาการด้านประวัติศาสตร์อาหารไทย องค์ บรรจุน ผู้เขียนหนังสือ "ข้างสำรับอุษาคเนย์" ซึ่งระบุว่าอาม็อกเป็นหนึ่งในสองเมนูเด่นของกัมพูชาที่ได้รับอิทธิพลจากอาหารไทย โดยอธิบายบริบทว่าในยุคที่กัมพูชามีสถานะเป็นประเทศราชของสยาม ราชสำนักสยามและกัมพูชามีการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างกันในหลายด้าน ทั้งสถาปัตยกรรม ภาษา การแต่งกาย นาฏศิลป์ และอาหาร ซึ่งเป็นการไหลถ่ายเทแบบสองทาง กรณีนี้จึงเป็นตัวอย่างที่ดีของการใช้หลักฐานเชิงวิชาการอธิบายความสัมพันธ์ทางวัฒนธรรมอย่างมีน้ำหนัก แทนที่จะปฏิเสธความเชื่อมโยงทั้งหมด

ห่อหมก

กรณี "ต้มยำกุ้ง"

เมื่อ UNESCO เข้ามาเกี่ยวข้องต้มยำกุ้งเป็นกรณีที่มีพัฒนาการต่อเนื่องและมีหลักฐานระดับนานาชาติรองรับฝ่ายไทยอย่างเป็นทางการ หลังจากที่ยูเนสโกประกาศขึ้นทะเบียนต้มยำกุ้งเป็นรายการตัวแทนมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติในนามประเทศไทยเมื่อวันที่ 4 ธันวาคม 2567 ต่อมาในเดือนเมษายน 2569 มีกระแสข่าวว่าชาวกัมพูชาบางส่วนรณรงค์ให้เปลี่ยนชื่อเรียกเมนูนี้เป็นภาษาเขมร เช่น "กุ้งเปรี้ยว" หรือ "ทะเลเปรี้ยวเผ็ด" พร้อมอ้างว่ามีต้นกำเนิดจากบรรพบุรุษเขมร กรณีนี้สะท้อนให้เห็นว่าการขึ้นทะเบียนมรดกภูมิปัญญากับองค์กรระหว่างประเทศ เป็นเครื่องมือเชิงหลักฐานที่มีน้ำหนักมากที่สุดในการยุติข้อพิพาทเรื่องแหล่งกำเนิดวัฒนธรรม เพราะผ่านกระบวนการตรวจสอบและรับรองอย่างเป็นทางการ

ต้มยำกุ้ง

กรณี "ขนมไทย" แบบเหมารวม

นอกจากการเคลมเป็นรายเมนูแล้ว ในเดือนมีนาคม 2566 ยังมีกระแสข่าวที่กล่าวอ้างขนมไทยในภาพรวม (ไม่เจาะจงชนิด) ว่าเป็น "ขนมเขมร" ซึ่งเกิดขึ้นในช่วงเวลาไล่เลี่ยกับกระแสเคลมมวยไทยว่ามาจาก "กุน ขแมร์" สะท้อนว่าปรากฏการณ์นี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่วงการอาหารเพียงอย่างเดียว แต่เป็นรูปแบบการสร้างอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมในภาพกว้างกว่านั้น

ประเด็นสำคัญที่ควรทำความเข้าใจให้ตรงกันคือ ฝ่ายไทยไม่เคยกล่าวอ้างว่าขนมกลุ่มนี้เป็น "ต้นกำเนิด" (origin) ของตนเองแต่อย่างใด คนไทยรับรู้และพูดถึงที่มาของขนมตระกูล "ทอง" อย่างเปิดเผยมาโดยตลอด ทั้งทองหยิบ ทองหยอด ฝอยทอง และหม้อแกง ว่ามีรากมาจากขนมหวานโปรตุเกส (เช่น โดชี่ ฟีอุช ดึ โอวุช) ที่ท้าวทองกีบม้า (มารี กีมาร์ เดอ ปีนา) นำเข้ามาเผยแพร่ในราชสำนักอยุธยาช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 17 เรื่องนี้ถูกสอนในหลักสูตรและเล่าขานกันทั่วไป ไม่ใช่ข้อมูลที่ถูกปิดบังหรือปฏิเสธแต่อย่างใด

ขนมไทย

สิ่งที่ทำให้ขนมกลุ่มนี้กลายเป็น "ขนมไทย" อย่างสมบูรณ์ ไม่ใช่การอ้างสิทธิ์ความเป็นต้นตำรับ แต่คือกระบวนการปรับสูตร รูปลักษณ์ และวิธีการกินให้กลมกลืนเข้ากับวัฒนธรรมไทยจนกลายเป็นสิ่งใหม่ที่แตกต่างจากต้นแบบเดิมโดยสิ้นเชิง จนมีผู้ตั้งข้อสังเกตไว้อย่างน่าคิดว่า หากนำขนมทองหยิบทองหยอดในรูปแบบที่คนไทยกินกันทุกวันนี้ไปให้คนโปรตุเกสดู ก็ไม่มีทางที่พวกเขาจะจำได้ว่าเป็นขนมของตนเอง เพราะผ่านการดัดแปลงจนกลายเป็นวัฒนธรรมอาหารไทยไปแล้วอย่างสมบูรณ์ ด้วยเหตุนี้ การกล่าวอ้างว่า "ขนมไทย" ทั้งหมดเป็น "ขนมเขมร" จึงยิ่งไม่มีน้ำหนัก เพราะเป็นการอ้างสิทธิ์ในสิ่งที่ฝ่ายไทยเองก็ไม่เคยอ้างว่าเป็นของตนแต่ผู้เดียวตั้งแต่ต้น ขณะที่กระบวนการปรับเปลี่ยนให้เป็นอัตลักษณ์เฉพาะนั้นเป็นข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้และเกิดขึ้นในแผ่นดินไทยโดยตรง

กรณีการติดป้าย "Khmer Food" บนอาหารไทยหลายเมนูพร้อมกัน

อีกรูปแบบหนึ่งที่พบคือการที่บางเพจหรือช่องสื่อนำภาพอาหารไทยหลายเมนูในคราวเดียว เช่น ผัดไทย ต้มยำกุ้ง ขนมจีน และส้มตำ มารวมกันแล้วติดหัวข้อว่า "Khmer Food" ทั้งชุด บางกรณีถึงขั้นใช้ชื่อเมนูภาษาไทยตรงตัว เช่น "Pad Thai" แต่ห้อยท้ายระบุว่าเป็นอาหารกัมพูชา ซึ่งต่างจากกรณีอื่นที่อย่างน้อยยังมีการตั้งชื่อเรียกเป็นภาษาเขมรของตัวเอง (เช่น Nom Krouk, Amok) กรณีนี้จึงเป็นการนำชื่อและภาพลักษณ์ของอาหารไทยไปใช้โดยตรงโดยไม่ผ่านกระบวนการ "แปลงชื่อ" ใดๆ เลย ทำให้ตรวจสอบและชี้แจงได้ตรงไปตรงมากว่ากรณีอื่น

รูปแบบที่ซ้ำกันในหลายกรณี

จากการติดตามกระแสเหล่านี้ พบรูปแบบที่คล้ายกันเกิดขึ้นซ้ำหลายครั้ง ไม่ว่าจะเป็นข้าวคลุกกะปิ แกงเขียวหวาน ไก่ผัดเม็ดมะม่วงหิมพานต์ ราดหน้า ผัดซีอิ้ว ก๋วยเตี๋ยวเรือ ส้มตำ หรือลาบ-น้ำตก ที่เคยถูกร้านอาหารเขมรในต่างประเทศติดป้ายว่าเป็น "อาหารกัมพูชา" โดยไม่มีการอ้างอิงที่มาที่ชัดเจน ลักษณะร่วมของกรณีเหล่านี้คือ:

---

อ้างอิง