Kemboja Secara Tanpa Malu Selipkan Pakaian Tradisional Thai dalam Dokumen Permohonan UNESCO
Pernahkah anda melihat foto-foto lama majlis perkahwinan di Kemboja sekitar 20 hingga 30 tahun yang lalu?
Jika ya, gambar yang anda lihat ialah pengantin perempuan dan lelaki yang memakai kain sampot (Sampot) atau pakaian selendang (sbai) pendek tradisional, yang menjadi identiti sejarah serta warisan kebudayaan Kemboja sejak sekian lama.
Sampot, pakaian kebangsaan Kemboja
Namun, jika anda beralih melihat suasana majlis perkahwinan di Kemboja yang popular sejak beberapa tahun kebelakangan ini... anda mungkin terpaksa menggosok mata berkali-kali. Ini kerana gambar pengantin perempuan Kemboja dalam majlis mewah kini kelihatan memakai "Chut Thai Chakkri" atau "Chut Thai Siwalai" dengan selendang panjang bersulam benang emas serta perhiasan gaya Thai asli. Sekiranya tidak melihat tulisan pada latar belakang atau bendera Kemboja, sudah tentu ramai yang menyangka ia majlis perkahwinan masyarakat Thai. (Rakyat Kemboja gemar membawa dan menayangkan bendera kebangsaan mereka di pelbagai tempat tanpa sebab munasabah atau kesesuaian masa, berkemungkinan kerana kekurangan rasa bangga terhadap akar umbi sendiri sehingga menimbulkan kompleks rendah diri perihal etnik, lantas cuba menonjolkannya dalam pelbagai cara.)
Isu ini bukan sekadar trend fesyen sementara, tetapi mempunyai latar belakang dan konflik kebudayaan di mana sebuah negara secara tanpa malu menuduh negara lain mencuri kebudayaannya, sedangkan mereka sendiri yang memiliki hak asal tersebut.
Fenomena "Buppe Fever" ke Arah Transisi Fesyen
Mengimbas kembali pada tahun 2018, demam drama bersiri Thai Bupphesannivas (Love Destiny) telah mencetuskan fenomena Soft Power di seluruh rantau ASEAN. Ramai rakyat Kemboja sangat meminati drama ini dan mula menggemari pakaian tradisional Thai yang dipakai oleh watak-watak di dalamnya. Mereka berpakaian Thai untuk berfoto di tapak bersejarah serta pelbagai majlis kerana kelihatan anggun dan elegan, contohnya dalam pertandingan ratu cantik, lalu menerapkannya dalam majlis perkahwinan menggantikan pakaian Sampot yang merupakan pakaian kebangsaan Kemboja yang lazim dipakai sebelum ini.
Apabila Sejarah Diputarbalikkan
Selepas pakaian Thai menjadi trend utama dalam majlis perkahwinan, sesetengah media dan aliran media sosial di Kemboja mula menyebarkan propaganda dan mengindoktrinasi rakyat mereka sendiri dengan mendakwa bahawa “gaya pakaian pengantin ini milik Kemboja sejak zaman kuno, dan Thailand yang menirunya.”
Namun, fakta sejarah antarabangsa merekodkan dengan jelas bahawa "Pakaian Tradisional Thai Diraja" (Chut Thai Phra Ratchaniyom) telah dikaji, dikumpul, dan direka bentuk secara sistematis oleh Bonda Ratu Sirikit dari Thailand bersama pereka fesyen terkemuka dunia pada era 1960-an. Terdapat bukti kukuh berupa foto, dokumen, dan tekstil yang dipamerkan di muzium antarabangsa.
Namun, sebilangan rakyat Kemboja tidak pernah mengetahui maklumat luar atau menghadapi sekatan maklumat di internet, menyebabkan mereka hanya menerima maklumat yang dibenarkan oleh pihak berkuasa tempatan. Walaupun sebelum ini terdapat pelancong Vietnam yang memakai pakaian Thai untuk berfoto di Angkor Wat tetapi dilarang oleh pengawal keselamatan kerana larangan memakai pakaian warga asing (pakaian Thai) di situ — hal ini mengesahkan bahawa pihak berkuasa Kemboja sendiri pernah menolak pakaian Thai sebelum ini.
Namun, kehangatan minat rakyat Kemboja terhadap pakaian Thai begitu meluap-luap sehingga pihak berkuasa Kemboja tidak mampu membendungnya. Mereka lantas mengubah strategi dengan mendakwa pakaian Thai sebagai pakaian Khmer kuno. Dengan mengawal media, kerajaan dengan mudah mereka cerita untuk memperdaya rakyat. Selain propaganda perihal sempadan, etnik, dan kebudayaan, isu pakaian Thai turut dimasukkan kerana kini hampir seluruh negara Kemboja gemar memakai pakaian Thai sehingga pakaian Sampot hampir pupus daripada budaya Kemboja.
Taktik Menyelipkan Pakaian dalam Dokumen UNESCO
Perkara yang sering dilakukan oleh Kemboja ialah cuba mendaftarkan warisan yang mahu dikuasainya kepada UNESCO. Sejak era sebelum maklumat mudah dicapai, pelbagai maklumat tidak tepat telah dikemukakan, menyebabkan ada yang berjaya didaftarkan dan ada juga yang ditolak. Pakaian Thai ini turut menerima nasib bertaktik sama.
Namun, untuk mendakwa secara melulu di peringkat UNESCO bahawa pakaian Thai ialah pakaian Kemboja bukanlah perkara mudah seperti tindakan warga netizen Kemboja yang hanya memuat turun gambar orang lain dari internet lalu menampal bendera Kemboja padanya.
Penuntut hak ke atas pakaian Thai di peringkat antarabangsa tidak semudah itu. Kerajaan Kemboja menyedarinya, namun netizen mereka mungkin tidak tahu (lalu terus-menerus menghasilkan kandungan mengenakan pakaian Thai). Pihak berkuasa Kemboja tahu bahawa "Pakaian Tradisional Thai" ialah imej ikonik di mata dunia kerana Bonda Ratu Sirikit telah kerap memakainya di dalamและต่างประเทศ sejak sekian lama. Walaupun Thailand belum mendaftarkan pakaian Thai di UNESCO, pihak berkuasa Kemboja sedia maklum bahawa ini ialah "Pakaian Kebangsaan Thailand".
Oleh itu, permohonan pendaftaran UNESCO dengan menampilkan pakaian Thai sebagai pakaian kebangsaan Kemboja pasti akan ditolak dengan mudah. Lantaran itu, pihak berkuasa Kemboja mengubah taktik dengan menukar status pakaian Thai daripada "pakaian kebangsaan yang diingini" kepada "Pakaian Pengantin Khmer Kuno" secara terancang. Adakah anda ingat bahawa sebelum ini mereka melarang pemakaian pakaian Thai di Angkor Wat kerana ia pakaian luar (Thailand)? Kemudian, mereka memberi arahan agar rakyat tidak memakainya secara sembarangan kerana orang ramai gemar berfoto mengenakannya untuk pelbagai acara. Mengikut logik, tiada siapa yang memakai "pakaian pengantin" untuk semua acara kasual, malah kanak-kanak berusia beberapa tahun turut memakainya — adakah kanak-kanak tersebut sedang berkahwin?
Ini merupakan isu yang sukar diselesaikan oleh pihak berkuasa Kemboja. Apabila mereka mahukan pakaian Thai berselendang (sbai) diiktiraf UNESCO di bawah mana-mana kategori sekalipun, mereka kemudian akan memutarbalikkan fakta kononnya UNESCO mengiktirafnya sebagai "pakaian kebangsaan". Taktik pemutarbalikan ini telah digunakan bagi warisan yang telah mendapat pengiktirafan UNESCO sebelum ini, seperti Bokator (Lbokator) yang didakwa sebagai asal usul Muay Thai, atau Khon Wat yang didakwa sebagai asal usul Khon Thai (walaupun pakaian dan topeng jauh berbeza, tetapi kemudiannya diubah suai menyerupai Khon Thai). Bagi pakaian Thai ini pula, walaupun belum didaftarkan, papan tanda dan gambar telah disediakan sedia ada untuk mendakwa Kemboja memiliki pakaian Thai sebagai pakaian kebangsaan.
Oleh yang demikian, semasa Kemboja bersiap sedia untuk mengemukakan pendaftaran "Adat Perkahwinan Tradisional Khmer" (Khmer Traditional Wedding) sebagai Warisan Budaya Tidak Ketara (ICH) kepada pihak UNESCO, pihak penyedia dokumen sedia maklum bahawa permohonan secara langsung untuk "Pakaian Tradisional Thai Moden" pasti gagal. Maka, wujud taktik menyelipkan gambar dan video pengantin perempuan yang memakai pakaian Thai moden ke dalam tajuk umum Adat Perkahwinan Tradisional (yang merupakan warisan cara hidup) dalam fail pendaftaran UNESCO.
Tujuan taktik ini adalah sekiranya UNESCO meluluskan subjek adat perkahwinan secara umum, media propaganda akan menggunakan kelulusan tersebut untuk memanipulasi berita kepada rakyat tempatan dan dunia bahawa “UNESCO telah mengiktiraf pakaian pengantin (yang mengenakan pakaian Thai) sebagai warisan Kemboja!” Ini merupakan tindakan mengeksploitasi kelonggaran dokumen untuk menuntut hak ke atas kebudayaan jiran secara licik!
Kesimpulan: Kebenaran yang Perlu Diperiksa oleh Masyarakat Antarabangsa
Kain Sampot dan kebudayaan asal Kemboja mempunyai keunikan serta nilai tersendiri tanpa perlu mengambil hak orang lain. Usaha memutarbalikkan sejarah dan menyelipkan gambar pakaian Thai dalam dokumen antarabangsa dianggap merosakkan kredibiliti budaya mereka sendiri.
Perkara ini menjadi pengajaran penting buat Jawatankuasa UNESCO serta institusi akademik antarabangsa agar menjalankan pemeriksaan fail pendaftaran dengan ketat, dan tidak membiarkan isu warisan kebudayaan dijadikan alat berita palsu (Fake News) serta propaganda semata-mata.
Pautan Berkaitan
(Arsip maklumat dan pameran foto sejarah antarabangsa yang memaparkan busana diraja, dokumen arkib, serta asal usul rekaan 8 jenis pakaian tradisional Thai pada era 1960-an)